W ubiegłym roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych wstrzymał w Małopolsce wypłatę zasiłku chorobowego w 2,3 tys. przypadkach, na kwotę przeszło 3,4 mln zł. To efekt przeprowadzonych kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy i prawidłowości wykorzystania zwolnień lekarskich. W pierwszym przypadku lekarze orzecznicy ZUS weryfikują, czy osoba na zwolnieniu nadal jest chora i tym samym niezdolna do pracy, czy też należy skrócić zwolnienie. W całym 2025 roku w województwie małopolskim 1130 takich spraw zakończyło się skorygowaniem zwolnienia. Kwota oszczędności to przeszło 920 tys. złotych.
Druga kontrola polega na sprawdzeniu, czy chory wykorzystuje zwolnienie lekarskie zgodnie z jego przeznaczeniem czyli czy na przykład nie pracuje lub nie wykonuje innych czynności, które utrudniają powrót do zdrowia. W sytuacji nieprawidłowego wykorzystania zwolnienia ZUS wstrzymuje wypłatę świadczenia, a jeżeli zostało już wypłacone, trzeba je oddać. W 2025 roku 1176 osób nieprawidłowo wykorzystało zwolnienie, a wstrzymane zasiłki opiewały na kwotę niemal 2,5 mln zł.
Stworzenie katalogu zachowań, które noszą znamiona nadużycia, jest niemożliwe. Zwolnienie lekarskie służy przede wszystkim temu, by ubezpieczony powrócił do zdrowia, czyli odzyskał zdolność do pracy. Dlatego każda aktywność ubezpieczonego na zwolnieniu, która powszechnie jest uznawana za nieodpowiednią dla chorego lub która budzi wątpliwości co do jego faktycznego stanu zdrowia, może być uznana za nieprawidłowe wykorzystanie zwolnienia lekarskiego.
Do najczęstszych przykładów nieprawidłowego wykorzystania zwolnień lekarskich można zaliczyć:
- świadczenie pracy – legalnie lub nielegalnie – dla innego podmiotu, np. jazda jako taksówkarz, praca w restauracji lub we własnej firmie,
- wyjazdy wypoczynkowe, zarówno krajowe jak i zagraniczne,
- udział w różnych zajęciach – zebrania, narady, szkolenia, kursy (np. na prawo jazdy),
- udział w imprezach czy uroczystościach, zarówno rodzinnych (wesele własne), kulturalnych, jak i sportowych np. udział w maratonie, meczu piłkarskim, czy lot paralotnią,
- remonty/prace porządkowe, np. budowanie domu, remontowanie dachu, malowanie.
W zwolnieniach lekarskich i orzecznictwie nastąpi wkrótce kilka ważnych zmian. Część wejdzie w życie 13 kwietnia. Między innymi na zwolnieniu będzie można wykonać czynność incydentalną, która nie spowoduje utraty zasiłku. Definicję czynności incydentalnej wprowadza ustawa. Ponadto kontrolerzy będą mogli wylegitymować osobę, której e-ZLA sprawdzają i wejść do miejsca przeprowadzania kontroli.
Do końca 2026 roku obowiązuje zasada, że jeśli ktoś podlega ubezpieczeniom społecznym z dwóch lub więcej tytułów, to choroba dotyczy każdego z nich osobno. Dlatego na każdy tytuł — np. etat i działalność gospodarczą — lekarz powinien wystawić oddzielne zwolnienie.
Od 1 stycznia 2027 roku lekarz — jeśli poprosi o to ubezpieczony — nie będzie musiał wystawiać zwolnienia z każdego tytułu ubezpieczenia. Dotyczy to sytuacji, w których chory nie może pracować u jednego pracodawcy, ale u drugiego, ze względu na charakter pracy, wciąż może wykonywać swoje obowiązki.
